ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

مقایسة قطعة سغدی نبرد رستم با دیوان و دارجنگة نوشاد طرهانی بر اساس تعاریف و ویژگی‌های سرود حماسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه فرهنگیان. (نویسندة مسؤل)
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان.
چکیده
قطعة سغدی در توصیف نبرد رستم با دیوان، متعلق به حدود سیزده قرن پیش، در ایالت کانسوی چین کشف شده‌است. داستان رستم در این متن، با عناصر بدوی، جادویی و شمنی همراه است؛ اما می‌توان احتمال داد که این متن، یکی از مآخذ داستان‌های نبرد رستم با دیوان باشد؛ اما دارجنگه منظومه‌ای است به زبان لکی (در استان لرستان)، متعلق به دورة افشاریه، سرودة نوشاد طرهانی که در آن گفت‌وگوی شاعر با درخت کهنسالی به تصویر کشیده شده و درخت در ضمن آن گفت‌وگو، عمر خود را به دوران اساطیری ایران و پادشاهی کیومرث می‌رساند و بیان خود را با توصیفات مختصری دربارة پهلوانان و پادشاهان ایرانی همراه می‌کند. در همین راستا، برخی از محققان و پژوهشگران، این دو متن را در یک قالب و ساختار؛ یعنی در ردیف سرودهای حماسی (در معنای خاستگاه حماسه) قرار داده‌ و سعی کرده‌اند این دو را نمونه‌هایی از سرودهای حماسی به دیگر زبان‌های ایرانی معرفی کنند. از آنجا که قرار دادن این دو متن در یک ردیف موجب ابهاماتی دربارة سرودهای حماسی شده، نگارندگان کوشیده‌اند تا در قالب این مقاله، با رویکرد توصیفی- تحلیلی، ابتدا سرود حماسی را تعریف کنند؛ ویژگی‌های آن را برشمرند و آنگاه مطابق با آن ویژگی‌ها نشان دهند که اطلاق سرود حماسی بر متن سغدی جایز است؛ اما دارجنگة نوشاد را با توجه به زمان سرایش، قالب و ساختار، نمی‌توان سرود حماسی به‌حساب آورد و بنابراین لازم است در این باره تأمل بیشتری صورت بگیرد.
کلیدواژه‌ها

  1. - ابوالمعالی الحسینی، نسرین. (1387)، «نگاهی نو به دارجنگه»، مجلة فرهنگ مردم ایران، شمارة 14، صص 64 -49.
  2. - ابوبکر محمدبن‌ جعفر‌النرشخی. (1363)، تاریخ بخارا، ترجمة ابونصر احمدبن‌ محمد‌بن ‌نصرالقبادی و تلخیص محمد‌بن زفر‌بن‌عمر، تصحیح مدرس‌رضوی، چاپ دوم، تهران: توس.
  3. - اکبری‌مفاخر، آرش. (1391)، «دارجنگه»، مندرج در دانشنامة فرهنگ مردم ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد چهارم، صص 202 -200.
  4. - انجوی‌شیرازی، سیدابوالقاسم. (1369)، فردوسی‌نامه (مردم و فردوسی)، چاپ سوم، تهران: علم.
  5. - بهار، مهرداد. (1364)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: علمی.
  6. - تمیم‌داری، احمد. (1379)، داستان‌های ایرانی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
  7. - حیدری، حجت‌الله. (1349)، ریشة نژادی لر و جغرافیای تاریخی الشتر (به راهنمایی امیرحسین آریان‌پور)، خرم‌آباد: کتاب‌فروشی فردوسی.
  8. - خالقی‌مطلق، جلال. (1386)، حماسه (پدیده‌شناسی تطبیقی شعر پهلوانی)، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
  9. - ............................ (1386)، «حماسه»، مندرج در دانشنامة زبان و ادب فارسی، زیر نظر اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایران، ج دوم، صص 745 -738.
  10. - صفا، ذبیح‌الله. (1369)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
  11. - غضنفری، اسفندیار. (1378)، گلزار ادب لرستان، به‌کوشش اسعد غضنفری، خرم‌آباد: مفاهیم.
  12. - فردوسی، ابوالقاسم. (1386)، شاهنامه، ج 8، به‌تصحیح جلال خالقی‌مطلق، تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
  13. - قریب، بدرالزمان. (1356)، «رستم در روایات سغدی»، مندرج در کتاب شاهنامه‌شناسی، زیر نظر بهمن سرکاراتی، هرمزگان، صص 53 -44.