ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

تأثیر اوضاع عصر فردوسی بر تدوین شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد تاریخ دانشگاه لرستان.
چکیده
شاهنامه­ی فردوسی را حماسه­ی ملّی و گنجینه­ی هویّت ایرانیان دانسته­اند. هویّتی که پاسداران آن با حفظ روایات شفاهی و سنن باستانی و انتقال این ذخیره به زمانه­ای که شرایط برای بازسرودن شاعرانه­ی آن فراهم گشت، توانستند در عهد اسلامی نیز آن را تداوم بخشند. اگرچه دهقانان در حفظ و بازگویی این سنن نقش مؤثّری دارند، اما توانمندی فردوسی در سرودن حماسه­ی ملّی و آفرینش اثری جاودانه، نامه­ی باستان ایران را به زیباترین شیوه ماندگار کرد. در بررسی این اثر حماسی، با این پرسش مواجه می­شویم که آیا تنها ذوق سرشار و قریحه­ی ناب فردوسی و حسِّ ملّیّتی او به خلق شاهنامه انجامیده است یا این‌که اوضاع عصر و زمانه­ی شاعر نیز بر پدید آمدن این اثر تأثیرگذار بوده است؟ در این مقاله، با تبیین اوضاع سیاسی، اجتماعی، دینی، ادبی و فرهنگی عصر فردوسی و تأثیر آن بر سروده شدن شاهنامه، بر این یافته تأکید می­کند که، پدید آمدن شاهنامه تابع شرایط روزگار فردوسی بوده است.
کلیدواژه‌ها

  1.  ابن اثیر، ضیاء‌الدین ابی­الفتح نصرالله بن محمّد (1382)، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، قاهره، مطبعه‌ی عامره.
  2. اسدی طوسی (1317)، گرشاسب­نامه، به اهتمام حبیب یغمایی، تهران، بی­نا.
  3. اسلامی ندوشن، محمّدعلی (1363)، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، چاپ چهارم، تهران، انتشارات یزدان.
  4. اشپولر، برتولد (1360)، «تکوین تاریخ‌نگاری ایران»، در: تاریخ‌نگاری در ایران، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، نشر گستره.
  5. انوری، اوحدالدین علی بن محمّد (1340)، دیوان انوری، به اهتمام محمّدتقی مدرسی رضوی، ج2، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  6. باسورث، کلیفورد ادموند (1362)، تاریخ غزنویان، ترجمه حسن انوشه، ج1، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  7. بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین (1376)، تاریخ بیهقی، مقدّمه، توضیحات و تعلیقات منوچهر دانش­پژوه، تهران، انتشارات هیرمند.
  8. تاریخ سیستان، ]بی­نام[ (1366)، تصحیح ملک‌الشعرای بهار، چاپ دوم، تهران، انتشارات پدیده خاور.
  9. خالقی، جلال (1355)، «طوس، زادگاه دقیقی است؟»، مجموعه سخنرانی‌های نخستین جشن طوس، تهران، سروش، 128- 117.
  10. دقیقی طوسی (1373)، دیوان دقیقی طوسی به انضمام فرهنگ بسامدی، به اهتمام محمّدجواد شریعت، چاپ دوم، تهران، انتشارات اساطیر.
  11. رازی، امین احمد (بی­تا)، هفت اقلیم، تصحیح جواد فاضل، ج2، تهران: کتابفروشی علی­اکبر علمی و ادبیه.
  12. سمرقندی، امیر دولتشاه بن علاءالدوله (1366)، تذکره­الشعراء، به همّت محمّد رمضانی، چاپ دوم، تهران، انتشارات پدیده‌ خاور.
  13. شوشتری، قاضی نورالله (1376ق)، مجالس­المؤمنین، ج2، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
  14. صفا، ذبیح­الله (1362)، تاریخ ادبیات ایران، ج1 (خلاصه 1 و 2)، چاپ سوم، تهران، چاپخانه‌ رامین.
  15. صفا، ذبیح‌الله (1355)، «سخنی درباره‌ی شاهنامه، فردوسی و ادبیات حماسی»، مجموعه سخنرانی‌های نخستین جشن طوس، تهران، سروش، 203- 197.
  16. صفا، ذبیح‌الله (1363)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ چهارم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  17. عروضی، احمد بن عمر بن علی نظامی (1333)، چهار مقاله، به اهتمام محمّد قزوینی و محمّد معین، چاپ سوم، تهران، کتابفروشی زوار.
  18. فرای، ریچارد ن. (1365)، بخارا، دستاورد قرون وسطی، ترجمه محمود محمودی، چاپ دوم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  19. فردوسی، حکیم ابوالقاسم (1368)، شاهنامه، چاپ ششم، 4جلد در یک مجلّد، تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
  20. گردیزی، عبدالحی بن ضحاک (1363)، زین­الاخبار (تاریخ گردیزی)، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، چاپخانه ارمغان.
  21. ماسه، هانری (1350)، فردوسی و حماسه ملّی، ترجمه مهدی روشن­ضمیر، تبریز: انتشارات کمیته استادان دانشگاه تبریز.
  22. محیط طباطبایی (1355)، «چند نکته درباره فردوسی و شاهنامه»، مجموعه­ی سخنرانی‌های نخستین جشن طوس، تهران، سروش، 176- 171.
  23. مختا­ری، محمّد (1368)، حماسه در رمز و راز ملّی، تهران، نشر قطره.
  24. مقدسی، ابوعبدالله محمّد بن احمد (1361)، احسن­التقاسیم فی معرفه­الاقالیم، ترجمه علی‌نقی منزوی، ج2، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
  25. نظامی گنجوی (1377)، کلیات خمسه حکیم نظامی گنجوی، مقدّمه و شرح حال: شبلی نعمانی، حواشی محمود علمی«درویش»، چاپ چهارم، ]تهران[، انتشارات جاویدان.
  26. نعمانی، شبلی (1368)، شعرالعجم یا تاریخ شعرا و ادبیات ایران، ترجمه محمّدتقی فخرداعی گیلانی، ج1، چاپ سوم، تهران، دنیای کتاب.
  27. نوایی، امیرنظام­الدین علیشیر (1363)، تذکره مجالس­النفایس، به سعی و اهتمام علی­اصغر حکمت، تهران، کتابخانه منوچهری.
  28. نولدکه، تئودور (1327)، حماسه ملّی ایران، ترجمه ب. ع. ، مقدّمه سعید نفیسی، تهران، مرکز نشر سپهر.
  29. هدایت، رضاقلی­بن محمّدهادی (1382)، مجمع­الفصحاء، به کوشش مظاهر مصفا، ج1 بخش2، چاپ دوم، تهران انتشارات امیرکبیر.