ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

نابرادری، عرصة ستیز (تحلیل مناسبات نابرادران در گفتمان شاهنامه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه هرمزگان
2 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه هرمزگان، (نویسندۀ مسئول)
3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه هرمزگان.
چکیده
بر اساس تحقیقات روان­شناسان و جامعه‌شناسان معاصر پیرامون نهاد خانواده، سنت چندهمسری یا تعدّد زوجات، عامل ایجاد تنش و اختلال در ساختار خانواده است. از منظر تاریخی، تبار این سنت به اعصار کهن و جوامع اولیۀ انسانی مرتبط می­شود و علی‌رغم مغایرت و عدم سازگاری با سرشت و طبیعت انسانی، مناسبات اجتماعی و شرایط خاص اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، اقتضای حضور چنین امری را تأیید می­کرده است. نتیجۀ این مقاله نشان می­دهد که این مسأله، به صورت مشخص، در شاهنامۀ فردوسی به‌عنوان یکی از مهمترین متون به جا مانده که منبعی بسیار غنی و معتبر برای مطالعات اجتماعی و فرهنگی به شمار می­آید، بروز و ظهور یافته است و به نحوی بر کنش­های کاراکترهای داستانی تأثیرگذار بوده است.
درگیری مرگبار نابرادران در شاهنامه، به صورت الگویی تکرارشونده نمایان می­شود؛ به طوری که در هر موضع که چنین روابط خویشاوندی شکل­گرفته است، بدون استثنا، به مرگ یکی از برادران ناتنی منجر شده است. در واقع این مقاله مدعی است که وضعیت رفتاری و سلامت روانی فرزندان خانواده­های چندهمسری در شاهنامۀ فردوسی چندان بهنجار و مطلوب نیست؛ بنابراین با برجسته کردن این مطلب و ردیابی آن در شاهنامه، به ایضاح زوایای مختلف آن پرداخته است و برآیند تحقیق صحت فرضیۀ مذکور را تأیید کرده است.
کلیدواژه‌ها

  1.  قرآن کریم.
  2.  کتاب مقدس.
  3.  آدلر، آلفرد. (1370)، روان‌شناسی فردی، ترجمة حسن زمانی شرفشاهی، تهران: تصویر.
  4.  _______ (1376)، مفهوم زندگی را دریابید، ترجمة ناهید فخرایی، تهران: کتاب.
  5.  آیدنلو، سجاد. (1382)، «شهریار و شاهنامه»، مجلۀ فرهنگ، سال شانزدهم، شماره­های دوم و سوم، صص 53 -1.
  6.  اسلامی‌ندوشن، محمدعلی. (1385)، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، چاپ هفتم، تهران: انتشار.
  7.  بهار، محمدتقی. (1318)، مجمل‌التواریخ‌والقصص، تهران: خاور.
  8.  بهار، مهرداد. (1386)، الف- از اسطوره تا تاریخ؛ چاپ پنجم، تهران: چشمه.
  9.  _______ (1386)، ب- جستاری در فرهنگ ایران، چاپ دوم، تهران: اسطوره.
  10.  بیشوپ، ایزابلا. (1375)، از بیستون تا زردکوه بختیاری، ترجمۀ مهراب امیری، تهران: سهند و آنزان.
  11.  پورداوود، ابراهیم. (1380)، فرهنگ ایران باستان، تهران: اساطیر.
  12.  پیج، ر. ی. (1387)، اسطوره­های اسکاندیناوی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: مرکز.
  13.  پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن. (1373)، تاریخ ایران باستان، تهران: دنیای کتاب.
  14.  ترکی، محمدرضا. (1379)، « برادرکشان در شاهنامه»، مجلۀ شعر، شمارۀ 28، صص 73 -70.
  15.  حمیدیان، سعید. (1383)، درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، چاپ دوم، تهران: ناهید.
  16.  خاتمی، احمد. (1387)، «بررسی آداب پیوند زناشویی و امور خانواده در شاهنامۀ فردوسی»؛ فصلنامۀ خانواده­پژوهی، سال چهارم، شمارۀ 15، صص 61 -37.
  17.  خالقی‌مطلق، جلال. (1372)، گل رنج‌های کهن؛ چاپ دوم، تهران: مرکز.
  18.  __________ (1386)، سخن‌های دیرینه، چاپ دوم، تهران: افکار.
  19.  __________ (1388)، «جای رستم، آرش، اسفندیار، گشتاسپ، جاماسپ و اسکندر در خدای‌نامه»؛ نامۀ ایران باستان، شمارۀ 1 و 2، صص 24 -3.
  20.  ________________ (1390)، فردوسی و شاهنامه­سرایی، با مقدمۀ غلامعلی حدادعادل، چاپ اول، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  21.  دورانت، ویلیام جیمز. (1376)، تاریخ تمدن، جلد اول؛ مشرق زمین گاهوارۀ تمدن، تهران: علمی و فرهنگی.
  22. دوستخواه، جلیل. (1377)، اوستا و کهن­ترین سروده­های ایرانیان، چاپ چهارم، تهران: مروارید.
  23.  دولت‌آبادی، یحیی. (1371)، حیات یحیی، تهران: عطار و فردوسی.
  24.  دینوری، ابوحنیفه. (1366)، اخبارالطوال، ترجمۀ محمود مهدوی‌دامغانی، چاپ دوم، تهران: نی.
  25.  ذبیح‌نیا عمران، آسیه. (1387)، «تراژدی فرزندکشی در ایران اساطیر و پدرکشی در اساطیر یونان»، نامۀ پارسی، شمارۀ 26 و 27، صص 113 -96.
  26.  رستگار فسایی، منصور. (1388)، پیکرگردانی در اساطیر، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
  27.  رضایی دشت ارژن، محمود. (1392)، «نقد و بررسی داستان فرود سیاوش بر اساس رویکرد ساخت‌شکنی»؛ بوستان ادب، دورۀ 5، شمارۀ 2، صص 60 -39.
  28.  رضی، هاشم. (1346)، فرهنگ نام‌های اوستا، تهران: فروهر.
  29.  ژینیو، فیلیپ. (1382)، ارداویرافنامه، ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار، چاپ دوم، تهران: معین.
  30.  سالارکیا، مژده. (1391)، «نظریۀ آدلر در داستان فریدون و فرزندانش»؛ رشد آموزش زبان و ادب فارسی، شمارۀ 2، صص 25 -22.
  31.  سرکاراتی، بهمن. (1357)، «بنیان اساطیری حماسۀ ایران»؛ شاهنامه‌شناسی؛ تهران: بنیاد شاهنامۀ فردوسی.
  32.  شیل، لیدی ماری. (1362)، خاطرات لیدی شیل (همسر وزیر مختار انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه)؛ ترجمۀ حسن ابوترابیان، تهران: نشر نو.
  33.  صفا، ذبیح‌الله. (1363)، حماسه‌سرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
  34.  طبری، محمدبن جریر. (1357)، تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
  35.  عمادزاده، حسین. (1373)، تاریخ انبیاء، بی‌جا: اسلام.
  36.  فرجی، ذبیح‌الله. (1352)، عقده­ها، تهران: کاویان.
  37.  فردوسی، ابوالقاسم. (1373)، شاهنامه، متن انتقادی از روی چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
  38.  فره‌وشی، بهرام. (1378)، کارنامة اردشیر بابکان، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
  39.  قبادی، حسینعلی. (1385)، «مقایسۀ ساختاری خویشاوندکشی و خویشاوندآزاری در شاهنامه و مهابهارات»، پژوهش‌های ادبی، شمارۀ 11، صص 164 -145.
  40.  ___________ (1385)، «مقایسۀ شخصیت رستم و ارجن در شاهنامه و مهابهارات»؛ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ هفتم، صص 114- 103.
  41.  قبول، احسان و محمدجعفر یاحقی. (1386)، «شخصیت­شناسی شغاد در شاهنامه»، مجلۀ جستارهای ادبی، شمارۀ 164، صص 81 -65.
  42.  قلی‌زاده، خسرو. (1387)، فرهنگ اساطیری ایرانی بر پایۀ متون پهلوی، تهران: پارسه.
  43.  کریستین‌سن، آرتور امانوئل. (1372)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، چاپ هشتم، تهران: دنیای کتاب.
  44.  کزازی، میرجلال­الدین. (1384)، نامۀ باستان، تهران: سمت.
  45.  گاردنر، جین. ف. (1388)، اسطوره­های رومی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: مرکز.
  46.  مجاهد، عزیزالله و بهروز بیرشک. (1392)، «وضعیت رفتاری کودکان و سلامت روانی والدین در خانواده‌های چندهمسری»، اندیشه و رفتار، سال نهم، شمارۀ 3، صص 67 -60.
  47.  مزینانی، محمدکاظم؛ . (1383)، داریوش هخامنشی، تهران: مدرسه.
  48.  مطهری، مرتضی. (1357)، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا.
  49.  م. لوفر. دلاشو. (1366)، داستان­های رمزی و قصه­های پریوار، ترجمۀ جلال ستاری، تهران: توس.
  50.  منصور، محمود. (1369)، احساس کهتری، تهران: دانشگاه تهران.
  51.  منوچهریان، پرویز. (1362)، عقدۀ حقارت (شناخت تحلیلی و راه درمان آن)، چاپ اول، تهران: گوتنبرگ.
  52.  ناصح علوان، عبدالله. (1984)، تعدد الزوجات فی الاسلام و الحکمة من تعدد ازواج النبی، الطبعة الثانیة، قاهره: دارالسلام.
  53.  نولدکه، تئودور. (2535)، حماسة ملی ایران، ترجمة بزرگ علوی، چاپ سوم، بی‌جا.
  54.  نهایةالارب فی اخبار الفرس و العرب. (1375)، تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  55.  واحددوست، مهوش. (1379)، نهادینه­ های اساطیری، تهران: سروش. 
  56.  هارت، جرج. (1385)، اسطوره­های مصری، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: مرکز.
  57.  یاحقی، محمدجعفر. (1386)، فرهنگ اساطیر و داستان‌واره­ها در ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.