تکوین مهر در اسطوره و تحوّل چهرۀ آن به جمشید در حماسه بر اساس نظریۀ دگرگونی

یکی از نظریه­های کلّی در مورد قهرمانان این است که در گذر زمان دچار تحوّل می­شوند و با معیارهای انسان­هایی که در شرایط تاریخی و جغرافیایی با شرایط فکری گوناگون می‌زیند، شکل خاص خود را به دست می­آورند. از محورهای فکری آریایی­های هند و ایرانی، گرایش به رویدادهای طبیعی بوده­ است که مهرپرستی به عنوان یک پدیده در ذهن این اقوام، در دوره­های گوناگون، کارکردهای خاصی به خود گرفته است. حال این پرسش مطرح است که مهر در اسطوره­ها با گذر زمان دچار چه تحوّلی می­شود و با پدیدآمدن حماسه، مهر چه شکل و شمایلی به خود گرفته است؟ نگارنده سعی کرده است با توجّه به الگوهای اسطوره­ای و حماسی، جواب درخوری به این پرسش دهد. بر این مبنا ابتدا چگونگی هستی‌یافتن مهر در اسطوره‌های هند و ایران بررسی شده و کم‌کم تحوّل آن در اسطوره‌های ایرانی و مرزهای خارج از ایران بازنموده می‌شود؛ سپس چگونگی تبدیل این ایزد به چهرۀ حماسی جمشید، با ارائۀ دلایل مختلف، مورد تحلیل قرار گرفته است. نتیجۀ پژوهش حاضر این است که مهرپرستی با فتوحات ایرانیان پا به غرب می‌گذارد و پس از پذیرفتن بعضی کارکردهای خدایان خورشیدی، با چهرۀ جدیدی، به شکل انسان، در اساطیر ایرانی به روند تکاملی خود ادامه می­دهد. میترا در حماسۀ ملّی ایران، با توجّه به شکل قبلی خود و تحوّلی که در پدیده­ها به وجود آمده، در شکل جدیدتر با چند پدیده ترکیب شده، در جلوۀ جدیدِ الگوی قهرمانی، در چهرۀ شخصیّتی به نام جمشید پدیدار می ­گردد. در این مقاله، به شیوۀ تحلیل محتوا، مبنای تکوین و تحوّل مهر در اسطوره و حماسه بررسی خواهد شد.