ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

نقد و بررسی نارسایی‌های موجود در پیرنگ داستان «رستم و سهراب»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز (نویسنده مسئول)
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز .
چکیده
یکی از عناصر مهم تشکیل دهنده‌ی داستان، پیرنگ و توجّه به روابط منطقی میان رویدادها در داستان است که توجّه‌ و باریک‌بینی نسبتاً قابل تأمّل فردوسی به این مقوله و دقّت در روابط علّی و معلولی حوادث داستانی در شاهنامه، یکی از جنبه‌های درخشان حماسۀ ملی ایران است. امّا با ژرف‌نگری در برخی از داستان‌های شاهنامه از جمله «رستم و سهراب»، روشن می‌شود که پیرنگ آن در بسیاری از موارد نااستوار و سست است و پرسش‌‌های بسیاری در بخش‌های مختلف این داستان، بی‌پاسخ می‌ماند. به عنوان نمونه ازدواج یک‌شبۀ رستم با تهمینه و مکتوم ماندن این امر از دید درباریان، نامه‌نگاری‌های رستم و تهمینه به هم، نشان دادن تهمینه سه قطعه یاقوت و سه مُهره زر به سهراب، مأموریت هومان و بارمان در جلوگیری از فاش شدن هویت رستم و سهراب بر یکدیگر و ناتوانی رستم در شناخت هویت سهراب از جمله مواردی است که پیرنگ این داستان بشکوه را خدشه‌دار کرده است. با توجه به دقت خارق‌العادۀ فردوسی به پیرنگ در دیگر داستان‌های شاهنامه، سستی پیرنگ در داستان رستم و سهراب یا ناشی از تحریف‌های پی‌درپی است که در گذر زمان به این داستان راه یافته است تا ضمن گنجاندن آن در چارچوبی اخلاقی، بر جاذبه‌ و دلاویزی آن بیفزایند و یا ناشی از حذف‌های مکرر آگاهانه یا ناآگاهانه‌ای است که باعث شده است که بسیاری از خطوط محوری و بنیادین داستان مورد بحث از میان برود و درنتیجه پیرنگ آن سست نماید. از جمله مواردی که پیرنگ داستان سست می‌نماید،
کلیدواژه‌ها

  1. امیدسالار، محمود. (1369)، «رستم و سهراب و زیربنای منطقی حکایت در شاهنامه» ایران شناسی. شماره 6. صص 342-369.
  2. پاتر، آنتونی (1384)، نبرد پدر و پسر در ادبیات جهان، ترجمه محمود کمالی، تهران: ایدون.
  3. پاینده، حسین (1382). گفتمان نقد. تهران: روزنگار.
  4. میدیان، سعید. (1372). درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی. تهران: نشر مرکز.
  5. خالقی مطلق، جلال (1388)، « یکی داستان است پر آب چشم» در گل­رنج­های کهن، به کوشش علی دهباشی، تهران: ثالث.
  6. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . (1381)، « عناصر درام در برخی از داستان­های شاهنامه» در سخن­های دیرینه، تهران: افکار.
  7. دیپل، الیزابت (1389) پیرنگ، ترجمه­ی مسعود جعفری، تهران، مرکز.
  8. رستگار فسایی، منصور (1381)، « روایتی دیگر در مرگ رستم، در فردوسی و هویت­شناسی ایرانی، تهران: طرح نو.
  9.  فورستر، ادوارد مورگان (1352) جنبه­های رمان، ترجمه­ی ابراهیم یونسی، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  10. فردوسی، ابوالقاسم (1388)، شاهنامه، براساس چاپ مسکو. به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
  11. قاسمی­پور، قدرت (1391)، صورت­گرایی و ساختارگرایی در ادبیات، اهواز: دانشگاه شهید چمران.
  12. قاسمی­پور، قدرت، رضایی دشت­ارژنه، محمود (1389)، « تحلیلِ فرمالیستیِ پی­رنگ با نظری بر برخی داستان­های کوتاهِ معاصرِ فارسی»، ادب­پژوهی، ش 13، صص83-61
  13. عزیزی، مصطفی (1380)، «سکانس به سکانس»چیستا، شماره 187 و 179. اردیبهشت و خرداد1380. صص 693-704.
  14. محبّتی، مهدی. (1381). پهلوان در بنبست. تهران: سخن.
  15. مختاریان، بهار (1389)، درآمدی بر ساختار اسطوره­ای شاهنامه، تهران: آگه.
  16.  میرصادقی، جمال. (1388). عناصر داستان. تهران: سخن.
  17.  میرصادقی، جمال. (1386). ادبیات داستانی. تهران: سخن.
  18.  همینگوی، ارنست (1385). پیرمرد و دریا. تهران: موسسه انتشارات نگاه.
  19. Barthes, Roland, (1975), ‘An Introduction to the Structural Analysis of Narrative. ’ New Literary History, 6: 2 (winter): PP. 237-72.
  20. Lemon and Reis, (1965) (Eds.) Russian Formalism Criticism: Four Essay, Lincoln, Nebraska UP.
  21. Tzvetan, Todorov, (2000), ‘Typology of Detective Fiction’ in Lodge, David and Nigel Wood, (Eds.) Modern Criticism and Theory, New York, Longman.