ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

درآمدی بر پیوند «ببر بیان» و کنیه‌ی «سگزی» در شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز (نویسنده مسئول)
چکیده
درباره­ی «ببر بیان»، زره معروف رستم، تاکنون دیدگاه­های ضد و نقیض زیادی مطرح شده و هنوز نیز جنس این زره، یکی از معماهای شاهنامه است. برخی آن را از جنس پوست اژدها، برخی از جنس پوست اکوان دیو، برخی از جنس پوست پلنگ یا یوزپلنگ و برخی آن را  از جنس پوست ببر(حیوان درنده­ی معروف) دانسته­اند، اما به نظر نگارنده موارد یاد شده درست نمی­نماید. طبق شواهد و قراین مورد بحث در مقاله، پیشینه­ی پوشیدن «ببر» بنا بر تصریح اوستا به آناهیتا برمی­گردد و از آنجا که «ببر» در اوستا بی­هیچ تردیدی به معنای سگ آبی است، ببر بیان رستم نیز احتمالاً از جنس پوست سگ آبی بوده است و شاید  یکی از دلایل «سگزی» خواندن رستم، علاوه بر انتساب او به سیستان، پوشیدن پوست سگ آبی(ببر بیان) در جنگ­ها بوده است، چرا که اگر سگزی، فقط معنای سیستانی را در ذهن متبادر می­کرد، دلیلی نداشت که رستم از بازخواندن خود با این کنیه سخت در خشم شود و از دیگرسو تنها دشمنان رستم، این واژه را در رویارویی با او به کار ببرند و حتی یک بار هم، هواخواهان رستم او را با این کنیه، باز نخوانند. لذا تواند بود که واژه­ی سگزی  علاوه بر انتساب به سیستان، در گذر زمان به عنوان دشنام و خوارداشت رستم، در معنای « کسی که مثل سگ زندگی می‌کند»، به کار رفته باشد و دلیل این امر هم پوشیدن ببر بیانی بوده است که از جنس پوست سگ بوده است. « بیان»، صفت «ببر» نیز شکل تصحیف شده­ی «بغان» به معنای «بغانه یا خدایی» تواند بود، چرا که پیشینه­ ی پوشیدن ببر چنانکه گفته شد، به آناهیتا و خدایان برمی­ گردد.
کلیدواژه‌ها

  1. آیدنلو، سجاد (بی­تا)، «رویکردی دیگر به ببر بیان در شاهنامه»، نامه پارسی، سال چهارم، شماره چهارم،17-5
  2. اسدی توسی، ابو منصور علی بن احمد(1319)، لغت فرس، به تصحیح و اهتمام عباس اقبال، تهران: چاپخانه مجلس
  3. اسلامی ندوشن، محمد علی(1374)، داستان داستان­ها، تهران: آثار
  4. امید سالار، محمود (1372)، « ببر بیان»، ترجمه محمود حسن آبادی، کتاب پاژ، به کوشش محمد جعفر یاحقی و محمد رضا خسروی، صص129-117
  5. انجوی، ابوالقاسم (1355)، مردم و فردوسی، تهران: سروش
  6. باقری (سرکاراتی)، مهری (1365)، « ببر بیان»، آینده، سال دوازدهم، فروردین و اردیبهشت و خرداد 1365 - شماره 1-3، 6 - 24
  7. بهار، ملک الشعرا (1314)، تصحیح تاریخ سیستان، به همت محمد رمضانی، تهران: مؤسسه خاور
  8. بهار، مهرداد (1376)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران:آگاه
  9. ----------(1384)،  از اسطوره تا تاریخ.تهران،چشمه
  10. پورداوود، ابراهیم (1377)،یشتها، تهران: اساطیر
  11. تفضلی، احمد (1379)، مینوی خرد، تهران: توس
  12. دادگی، فرنبغ (1385)، بندهش، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس
  13. دارا، مریم (1386)، «ببر بیان، تن­پوشی آسمانی یا آرزویی دیرین»، چیستا،  آبان و آذر ، شماره 242 و 243،  202- 211
  14. دوستخواه، جلیل (1343)، اوستا،نامه مینوی آیین زرتشت.تهران،مروارید
  15. دوشن گیمن.ژ (1387)، اورمزد و اهریمن(ماجرای دوگانه انگاری در عهد باستان)، ترجمه دکتر عباس باقری، تهران: فرزان
  16. راشدمحصل، محمد تقی (1382)، اوستا، ستایش نامه راستی و پاکی، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی
  17. زارعیان، کاظم (1372)،« ببر شایگان» ، آینده، سال نوزدهم، مهر تا آذر ، شماره 7-9، 810 - 812
  18. جوینی، عزیزالله (1384)، داستان رستم و اسفندیار، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
  19. خالقی مطلق، جلال (1372)، گل رنج های کهن، تهران:مرکز
  20. خلف تبریزی، محمد حسین (1357)، برهان قاطع، به اهتمام محمد معین، تهران: امیر کبیر
  21. رستگار فسایی، منصور (1386)، حماسه رستم و اسفندیار، تهران:جام
  22. زنجانی، محمود (1372)، فرهنگ جامع شاهنامه، تهران: عطایی
  23. زنر، آر.سی (1387)، طلوع و غروب زردشتی گری، ترجمه­ی تیمور قادری، تهران: امیر کبیر
  24. سرکاراتی، بهمن (1355)،«رستم یک شخصیت تاریخی یا اسطوره ای». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی فردوسی مشهد، سال 12،شماره 2،192-161
  25. شامبیاتی، داریوش (1375)، فرهنگ لغات و ترکیبات شاهنامه، تهران:آران
  26. شعار، جعفر و انوری، حسن (1384)، رزم نامه رستم و اسفندیار، تهران: قطره
  27. شمیسا، سیروس (1369)، « طرح اصلی داستان رستم و اسفندیار»، در پیرامون رستم و اسفندیار، محمود عبادیان، سیروس شمیسا، میر جلال الدین کزازی، تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران، 47-15
  28. شهبازی، شاپور (1366)، «ببر بیان رستم»، آینده،  سال سیزدهم، فروردین تا خرداد، شماره 1-3،  54 - 58
  29. صفا، ذبیح الله (1374)، حماسه سرایی در ایران، تهران: فردوسی
  30. فردوسی، ابوالقاسم (1376)، شاهنامه، به کوشش دکتر سعید حمیدیان، بر اساس چاپ مسکو، چاپ ششم، تهران: قطره
  31. کزازی، میر جلال الدین (1387)، خشم در چشم(گزارشی از داستان رستم و اسفندیار شاهنامه)، تبریز: آیدین
  32. کویاجی، جهانگیر کوورجی (1382)، آیین ها و افسانه های ایران و چین باستان.ترجمه جلیل دوستخواه، تهران: علمی فرهنگی
  33. گیرشمن،ر (1374)، ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین، تهران
  34. نظری، جلیل و مقیمی، افضل (1384)، داستان های پر آب چشم( رستم و سهراب و رستم و اسفندیار)، تهران: آسیم
  35. نوشین، عبدالحسین (1386)، واژه نامک(فرهنگ واژه های دشوار شاهنامه)، تهران: معین
  36. هینلز، جان (1387)،شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، چشمه
  37. یاحقی، محمد جعفر (1368)، سوگنامه سهراب، مشهد: توس.