ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

مطالعۀ بینامتنیت و تاثیر شاهنامۀ فردوسی بر شهریارنامۀ عثمان مختاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه رازی
چکیده
فردوسی اغلب روایت‌های پیش از خود را که در کتاب­هایی چون سیرالملوک‌ها، خداینامه‌ها، شاهنامۀ ابوالمؤید بلخی، شاهنامۀ منثور ابومنصوری و گشتاسب‌نامۀ (دقیقی) گفته شده‌بودند، با گزینش، جمع‌کرد و پس از آن، مرجع اصلی مردم و حماسه­خوانان گردید. سرایش شاهنامه، سه موج مقلدان یا پیروان، دوستداران و دلبستگان و سرانجام مخالفان را به وجود آورد. مختاری و دیگر حماسه‌سرایان پس از فردوسی، می‌کوشیدند با روایت داستان‌هایی که فردوسی آن‌ها را در شاهنامۀ سترگ خویش نیاورده و یا از طول و تفصیل‌دادن به آن‌ها چشم‌پوشی کرده و تنها بخشی از داستان را آورده و یا اشاراتی بدان نموده‌بود، پا در کنار پای حماسه‌سرای­ بزرگ بنهند. البته ایرانشاه (ایرانشان)‌بن ابی‌الخیر و اسدی‌طوسی از پیروان موفق فردوسی هستند. اهمیت کار عثمان‌مختاری به دلیل آن است که در حوزۀ مخالفان شاهنامه؛ یعنی وابستگان به دربار غزنوی قرار دارد. این تحقیق کوشیده است با شیوۀ توصیف و تحلیل و دید بینامتنی و اثرگذاری متنی بر متن دیگر، ابتدا به بررسی جایگاه شهریارنامه و عثمان‌مختاری در حماسه‌سرایی بپردازد و سپس، به‌اختصار، شهریارنامه را با شاهنامه، از جنبۀ ادبی، زبانی و فکری مقایسه کند و از این رهگذر، چگونگی تأثیر شاهنامه بر شهریارنامه را بیان‌نماید. یافته­ها نشان می‌دهد که مختاری برای رهایی از دلهرۀ تأثیر، تغییراتی را در شکل، ساختار و محتوای اثرش نسبت به شاهنامه ایجاد کرده است که سبب عامیانه‌شدن اثر او شده‌است.
کلیدواژه‌ها

  1. - احمدی، بابک. (1390)، ساختار و تأویل متن، چاپ بیستم، تهران: مرکز.
  2. - ‌اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1387)، اسطورۀ بیان نمادین، چاپ دوم، تهران: سروش.
  3. - برتلس، یوگنی ادواردویچ. (1374)، تاریخ ادبیات فارسی، مترجم: سیروس ایزدی، تهران: هیرمند.
  4. - تفضلی، احمد. (1378)، تاریخ ادبیات ایران، پیش از اسلام، چاپ سوم، تهران: سخن.
  5. - خالقی‌مطلق، جلال. (1381)، سخن­های دیرینه، تهران: افکار.
  6. - رستگار فسایی، منصور. (1379)، اژدها در اساطیر، تهران: توس.
  7. - سرّامی، قدمعلی. (1373)، شکل‌شناسی داستان‌های شاهنامه، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
  8. - صفا، ذبیح‌اله. (1369)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
  9. - ....................... (1377)، تاریخ ادبیات ایران، چاپ پانزدهم، تهران: ققنوس.
  10. - فردوسی، ابوالقاسم. (1379)، شاهنامه (به کوشش سعید حمیدیان)، چاپ پنجم، تهران: قطره.
  11. - کریستن‌سن، آرتور. (1389)، ایران در زمان ساسانیان، چاپ سوم، تهران: نگاه.
  12. - کزازی، میرجلال‌الدین. (1370)، مازهای راز، چاپ سوم، تهران: مرکز.
  13. - رضی، هاشم. (1384)، آیین مغان، چاپ سوم، تهران: سخن.
  14. - زمردی، حمیرا و هانیه مرشدی. (پاییز 1389)، «تأثیر شاهنامه بر آثار اخوان ثالث»، بهار ادب، دورۀ 3، شمارۀ 3: صص 90 -71.
  15. - شریفیان، مهدی، بهزاد اتونی. (پاییز 1392)، «پدیدارشناسی زن جادو»، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، دورۀ 9، شمارۀ 32: صص 167 -129.
  16. - ماسه، هانری. (1375)، فردوسی و حماسۀ ملی، ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر، چاپ دوم، تبریز: دانشگاه تبریز.
  17. - مرتضوی، منوچهر. (1369)، فردوسی و شاهنامه، تهران: علمی و فرهنگی.
  18. - مختاری، محمد. (1369)، اسطورۀ زال، تهران: آگه.
  19. - مختاری‌غزنوی، عثمان‌بن محمد. (1377)، شهریارنامه، به کوشش غلامحسین بیگدلی، تهران: پیک‌فرهنگ.
  20. - واحددوست، مهوش. (1381)، رویکرد علمی به اسطوره‌شناسی، تهران: سروش.