ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

مقایسة تطبیقی داستان سیاوش و رامایانا با توجه به بن‌مایه‌های مشترک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال
چکیده
اسطوره، تفکر و واکنش نخستین انسان در برابر وقوع حوادث طبیعی است و چون مردم در شناخت عوامل این حوادث دچار ابهام بودند، عکس‌العمل آن‌ها نسبت به آن وقایع، همراه با ترس بوده‌است. همین ترس، آنان را برانگیخت تا برای هر پدیده­ای خدایی فرض کنند و با پناه‌بردن به آن، از شرّ حوادث ایمن‌شوند. شکل‌گیری اسطوره‌ها در جوامع بشری، بر مبنای همین اصل استوار بوده است و به همین دلیل، در اسطوره­های ملل، شباهت‌هایی دیده می­شود. درمیان اسطوره­های ملل، اساطیر ایران و هند، به دلیل وجود اشتراکات فرهنگی، دارای بیشترین شباهت­ها هستند و این تأثیر‌پذیری‌ها در آثار ادبی دو ملّت؛ از جمله اساطیر و داستان‌های حماسی، بسیار بازتاب یافته است. پژوهش پیش رو، با فرض وجود مضامینی مشترک میان شاهنامۀ فردوسی و حماسۀ رامایا، در دو شخصیت سیاوش و راما، به تحلیل بن‌مایه      های مشترک میان این دو داستان پرداخته است. ظهور و بروز همانندی‌های اسطوره‌ای در دو قهرمان اصلی، نبرد میان خوبی و بدی،‍ وفاداری به پیمان و عهد، داوری آتش برای اثبات گناهکاری و بی‌گناهی، نیروی جنگاوری و دلیری، سیطرۀ تقدیر بر سرنوشت قهرمانان، عشق، نفرت، نقش دسیسه و توطئه‌های نامادری و سپردن تربیت هر دو قهرمان به دیگری در نوجوانی، در کنار جاودانگی ابدی روح نیمه‌خدایی قهرمانان داستان، از بن‌مایه        های مشترک این دو داستان اسطوره‌ای است. روش بررسی در این پژوهش، بر مبنای یافته‌های کتابخانه‌ای و شیوۀ توصیفی تحلیلی است. یافته‌ها و دستاورد‌های تحقیق، نشان می‌دهد که وجود مشابهت‌های بسیار در اسطورۀ راما و سیاوش، دلیل محکمی است بر تأثیر ریشه‌دار عقاید آریایی بر شکل‌گیری این دو داستان.
کلیدواژه‌ها

  1. - آموزگار، ژاله. (1387)، شناخت اساطیر ایران، تهران: چشمه.
  2. - بازگیر، نسرین. (1394)، دو فرضیه دربارۀ داستان سیاوش، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، دورۀ 11، شمارۀ 390.
  3. - برتورلمه، کریستین. (1961)، فرهنگ واژههای باستانی، مترجم لیلا عسگری، تهران: نشر نو.
  4. - بلخاری، حسن. (1384)، مطالعۀ تطبیقی میان دو اسطورۀ ایرانی و هندی؛ آناهیتا و پاراواتی، تهران: سورۀ مهر.
  5. - بهار، مهرداد. (1373)، جستاری چند در فرهنگ ایران، تهران: فکر روز.
  6. - ________ (1376)، پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ سوم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  7. - ________ (1380)، بندهشن، مصحح، تهران: توس.
  8. - ________ (1387)، پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ هفتم، تهران: آگاه.
  9. - بیرانوند، یوسف‌علی؛ صحرایی، قاسم؛ حیدری، علی و حسنی‌جلیلیان، محمدرضا. (1396)، بررسی تطبیقی شخصیت‌ها و کارکردهای آن‌ها در داستان       های سیاوش و رامایانا، زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز)، شمارۀ 234، سال 69، صص 15 -1.
  10. - پراپ، ولادیمیر پاکوولویچ. (1386)، ریخت‌شناسی قصه‌های پریان، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، چاپ دوم، تهران: توس.
  11. - خجسته، فرامرز و حسنی‌جلیلیان، محمدرضا. (1390)، تحلیل داستان سیاوش بر بنیاد ژرف‌ساخت اسطورۀ الهۀ باروری و ایزد گیاهی، مجلّۀ تاریخ ادبیات، شمارۀ 3، صص 96 -77.
  12. - دامستر، جیمز. (1354)، وجوه مشترک میان مهابهارات و شاهنامه، ترجمۀ جلال ستاری، هنر و مردم، سال 13، شمارۀ 153.
  13. - دومزیل، ژرژ. (1384)، بررسی اسطورههای ایرانی و هندی، ترجمۀ شیرین مختاریان، تهران: قصّه.
  14. - روزنبرگ، دونا. (1379)، اساطیر جهان، ترجمۀ عبدالحسین شریفیان، جلد 1 و 2، تهران: اساطیر.
  15. - ریگ‌ودا. (1367)، قدیمترین سند زندۀ مذهب و جامعۀ هندو، مترجم محمدرضا جلالی‌نایینی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  16. - زادسپرم. (1366)، ترجمه و تصحیح محمدتقی راشدمحصل، تهران: موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  17. - فرج نژاد، زهرا. (1392)، بررسی عنصر تقدیرگرایی در شاهنامۀ فردوسی، پژوهش ادب حماسی، سال نهم، شمارۀ 11.
  18. - فردوسی، ابوالقاسم. (1379)، شاهنامه، بر اساس چاپ مسکو (نه جلدی)؛ زیر نظر سعید حمیدیان، تهران: قطره.
  19. - فرنبغ‌دادگی. (1380)، بندهشن، به‌کوشش مهرداد بهار، تهران: توس.
  20. - کاواندیش، ریچارد. (1387)، اسطوره‌شناسی، ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: علم.
  21. - کریستین‌سن، آرتور. (1387)، کیانیان، ترجمۀ ذبیح‌الله صفا، چاپ هفتم، تهران: علمی و فرهنگی.
  22. - کزازی، میرجلال‌الدین. (1379)، نامۀ باستان، ج 3، تهران: سمت.
  23. - مسکوب، شاهرخ. (1386)، سوگ سیاوش در مرگ و رستاخیز، چاپ دوم، تهران: خوارزمی.
  24. - واحددوست، مهوش. (1374)، نهادینههای اساطیری در شاهنامه، تهران: سروش.
  25. - والمیکی وداس، تلسی. (1379)، رامایانا؛ کهنترین متن حماسی عاشقانۀ هند، ترجمۀ امر سنکهه و امر پرکاش، تهران: الست فردا.
  26. - ولی‌الحق، امیرحسن. (1374)، اساطیر و روایات تاریخی و مذهبی در میان آریاییها، تهران: نیلوفر.