ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

حذف شدن تاریخ مادها و هخامنشیان در حماسه ملی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد دانشگاه شیراز
چکیده
تاریخ ایران باستان را به سلسله‏های پیشدادی، کیانی، اشکانی و ساسانی تقسیم‏بندی می‏کردند. در داستان‏های حماسه ملی، ذکری از مادها و هخامنشیان نیست. هدف عمده مقاله حاضر، بررسی چرایی حذف تاریخ مادها و هخامنشیان در روایات حماسه ملی است. مادها در مناطق غربی ایران سکونت اختیار کردند و موفق شدند تا حکومتی گسترده و مقتدر تشکیل دهند. بر شرق ایران نیز کیانیان حکومت می‏کردند. مادها با پیشروی به سمت نواحی شرقی توانستند آن منطقه را ضمیمه حکومت خود کنند. پس از مدتی مادها مغلوب هخامنشیان می‏شوند و با حمله اسکندر، هخامنشیان از حکومت ساقط می‏شوند. در زمان اشکانیان، ‌اقدام به جمع‏آوری داستان‏های ملی می‏شود. هنگامی که اشکانیان ‏خواستند،‌ به تدوین گذشته خود بپردازند، دو شکست بزرگ را به خاطر ‏آوردند؛ اولی شکست حاکمان محلی آنان و پیچیده شدن طومار کیانیان بود و دومی، شکست هخامنشیان از اسکندر که انقراض هخامنشیان را سبب ‏شد. شاید آنان، شکست اولی را در مقایسه با دومین شکست خیلی کوچکتر احساس می‏کردند، لذا تلاشی آگاهانه را شروع کردند تا شکست اولی، به فراموشی سپرده شود؛ البته این شکست از خاطره‏ی جمعی کاملا زایل ‏نشد ولی خیلی کمرنگ شد و بدان شکل باقی‏ماند. اما شکست از اسکندر قابل زایل شدن نبود و به همین خاطر باقی ماند. در گذر زمان آنان توانستند این دو را با هم ادغام کنند. بنابراین، "دارایی" که از "اسکندر" شکست خورده، حاصل یکسان پنداری "فردی کیانی که از مادها شکست خورده" با "داریوش سوم که از اسکندر شکست ‏خورده" است. لذا پس از کیانیان، حکومت اسکندر فرا می‏رسد و دوران مادها و هخامنشیان از داستان‏های ایرانی حذف می‏شوند. این ادغام باید در زمان اشکانیان رخ داده باشد چرا که در زمان ساسانیان،‌ یک شکست شناخته شده بود و آنان از حکومت هخامنشیان بی اطلاع بودند.
کلیدواژه‌ها

  1. ابن‌اثیر، عزالدین. (1374)، تاریخ کامل، ترجمه محمدحسین روحانی، چاپ دوم، تهران‌‌‌‌: اساطیر.
  2. ابن‌بلخی، ابوزید احمد بن سهل بلخی. (1374)، فارسنامه، تصحیح لسترنج و نیکلسن، توضیحات منصور رستگار فسایی، چاپ اول، شیراز‌‌‌‌: بنیاد فارس شناسی.
  3. ابن‌عنبه، جمال­الدین احمد. (1363)، الفصول الفخریه، تصحیح سید جلال الدین محدث ارموی، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: علمی ‌و فرهنگی.
  4. بیرونی، ابوریحان. (1363)، آثارالباقیه عن القرون الخالیه، مترجم اکبر دانا سرشت، چاپ سوم، تهران‌‌‌‌: امیرکبیر.
  5. پورداود، ابراهیم. (1377)، یشتها، ج 2، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: انتشارات اساطیر.
  6. پیرنیا، حسن. (1378)، ایران قدیم (تاریخ مختصر ایران تا انقراض ساسانیان)، چاپ دوم، تهران‌‌‌‌: اساطیر.
  7. ـــــــــــ.. (1383)، عصر اساطیری تاریخ ایران (خطوط برجستۀ داستان‌های ایران قدیم)، چاپ دوم، تهران‌‌‌‌: هیرمند.
  8. ثعالبی مرغنی، حسین بن محمد. (1372)، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ترجمۀ محمد روحانی با عنوان شاهنامه کهن، چاپ اول، مشهد‌‌‌‌: انتشارات دانشگاه فردوسی.
  9. دوستخواه، جلیل. (1384)، فرایند تکوین حماسۀ ایران، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
  10. دیاکونوف، ا. م. (1345)، تاریخ ماد، ترجمۀ کریم کشاورز، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  11. رحمتی، محسن. (1394)، «تحریف تاریخ اشکانیان در روایت ملی- حماسی و علل آن»، دو فصلنامه ادبیات حماسی، سال دوم، شمارۀ دوم‌‌‌: 23-45.
  12. زرین‌کوب، عبدالحسین. (1390)، روزگاران‌‌‌‌: تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی، چاپ یازدهم، تهران‌‌‌‌: سخن.
  13. صفا، ذبیح الله. (1363)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ چهارم، تهران‌‌‌‌: امیرکبیر.
  14. طبری، محمد بن جریر. (1375)، تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ طبری)، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، چاپ پنجم، تهران‌‌‌‌: اساطیر.
  15. فرای، ریچارد نلسون. (1377)، میراث باستانی ایران، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چاپ پنجم، تهران‌‌‌‌: شرکت انتشارات عل‌می‌و فرهنگی.
  16. فردوسی، حکیم ابوالقاسم. (1363)، شاهنامه، تصحیح ژول مول، چاپ سوم، تهران‌‌‌‌: انتشارات امیرکبیر.
  17. فرنبغ دادگی. (1390)، بندهش، گزارنده مهرداد بهار، چاپ چهارم، تهران‌‌‌‌‌: انتشارات توس.
  18. قزوینی، یحیی بن عبداللطیف. (1386)، لب التواریخ، تصحیح میرهاشم محدث، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  19. کاتوزیان، همایون. (1392)، ایرانیان (دوران باستان تا دورۀ معاصر)، ترجمۀ حسین شهیدی، چاپ دوم، تهران‌‌‌‌: نشر مرکز.
  20. کریستن‌سن، آرتور. (1355)، کیانیان، ترجمه ذبیح‌الله صفا، چاپ چهارم، تهران‌‌‌‌: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  21. ــــــــــــــــ. (1382)، مزداپرستی در ایران قدیم، ترجمۀ ذبیح‌الله صفا، چاپ پنجم، تهران‌‌‌‌: انتشارات هیرمند.
  22. کهدویی، محمدکاظم و نصرآزادانی، ناهید. (1382)، «نگاهی به اسکندرنامه منظوم و منثور»، مجله زبان­وادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال اول‌‌‌: 133-146.
  23. کهزاد، احمدعلی. (‌1391)، آریانا، چاپ دوم، کابل‌‌‌‌: انتشارات امیری.
  24. گردیزی، عبدالحی بن ضحاک. (‌1384)، زین­الاخبار، تصحیح رحیم رضازاده ملک، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  25. گیرشمن، رنان. (1372)، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمۀ محمد معین، چاپ دهم، تهران‌‌‌‌: انتشارات عل‌می‌و فرهنگی.
  26. مجمل‌التواریخ­و­القصص. (1383)، تصحیح محمدتقی بهار، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: دنیای کتاب.
  27. مستوفی، حمدالله. (1381)، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوائی، چاپ چهارم، تهران‌‌‌‌: انتشارات امیرکبیر.
  28. مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. (1381)، التنبیه و الاشراف، ترجمۀ ابولقاسم پاینده، چاپ سوم، تهران‌‌‌‌: انتشارات عل‌می‌و فرهنگی.
  29. مصاحب، غلامحسین. (1345)، دائره‌المعارف فارسی، ج 1، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: فرانکلین.
  30. نظامی­گنجوی، ابومحمد. (‌1363)، شرفنامه و اقبالنامه، تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، تهران‌‌‌‌: مطبوعاتی علمی.
  31. هرودوت. (1362)، تاریخ هرودوت، تلخیص و تنظیم ا. ج. اوانس، ترجمۀ وحید مازندارانی. چاپ سوم، تهران‌‌‌‌: مرکز انتشارات عل‌می‌و فرهنگی.
  32. هوار، کلمان. (1363)، ایران و تمدن ایرانی، ترجمۀ حسن انوشه، چاپ اول، تهران‌‌‌‌: امیرکبیر.