ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

تحلیل انتقال قدرت از کی‏کاوس به کی‏خسرو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مصطفی سعادت
استاد بخش زیست ‏شناسی، دانشکدة علوم، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22034/heroic.2026.3.5.05
چکیده
هدف اصلی این نوشته، نشان دادن نمونه‌ای از انتقال غیرمسالمت‌آمیز قدرت در تاریخ ایران (دوران کیانیان) با تکیه بر شواهد موجود در شاهنامه و متون معتبر تاریخی است تا مشخص شود که چگونه می‌توان روایت آرمانی‌شده از جانشینی مسالمت‌آمیز را به چالش کشید. پژوهش حاضر با روش تحلیل تاریخی‑متن محور و با مقایسه گزارش‌های شاهنامه فردوسی با متون کهن‌تری چون اخبار الطوال دینوری و نیز با در نظر گرفتن زمینه‌های فکری‑اجتماعی مانند جریان شعوبیه انجام گرفته است. شواهد مرتبط با رفتارهای شاه (کی‌کاوس)، نقش پهلوانان (به ویژه رستم) و روند جانشینی کی‌خسرو، گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رفتارهای بی‌سابقه‌ای مانند توهین آشکار رستم به شاه و کشتن همسرش (سودابه) بدون واکنش کی‌کاوس، صدور فرمان حمله به توران توسط رستم (نه شاه) و ارسال غنایم به زابلستان، حاکی از خروج قدرت از دربار و سقوط اقتدار کی‌کاوس است. همچنین، ابهام و تناقض منابع دربارة سرانجام کی‌کاوس (از کناره‌گیری داوطلبانه تا خلع و زندانی شدن) و گزارش صریح دینوری مبنی بر زندانی شدن او تا پایان عمر، حاکی از وقوع یک انتقال غیرمسالمت‌آمیز قدرت است. به نظر می‌رسد روایتگران تحت تأثیر جریان شعوبیه، این واقعه را به گونه‌ای مسالمت‌آمیز بازنویسی کرده‌اند تا کی‌خسرو را به‌عنوان الگوی حکمرانی برتر ایرانی معرفی کنند.
کلیدواژه‌ها
شاهان کیانی
ادب حماسی
شاهنامه
کی‏کاوس
کی‏خسرو
سیاوش
موضوعات
  1. ابن اثیر، عزالدین. (1374). تاریخ کامل. ترجمه محمّدحسین روحانی. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
  2. ابن ‏بلخی، ابوزید احمدبن‌سهل بلخی. (1374). فارسنامه. تصحیح لسترنج و نیکلسن. توضیحات منصور رستگار فسایی. شیراز: بنیاد فارس شناسی.  
  3. افشاری، مهران؛ مداینی، مهدی. (1377). هفت لشکر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  4. امامی، فاطمه. (1396). «ساختار منسجم آغاز حکومت در شاهنامه فردوسی». ادب حماسی. سال 13. شمارة 2. صص: 115-138.
  5. انصاری لاری، محمّدابراهیم. (1399). «تأملی بر ساختار قدرت در شاهنامه فردوسی، علیه اقتدارگرایی». نامه سیاست. شمارة 14. صص: 238-228.
  6. ایرانشاه بن ابی‌الخیر. (1370). بهمن‏نامه. تصحیح رحیم عفیفی. تهران: علمی و فرهنگی.
  7. آیدنلو، سجاد. (1391). طومار نقالی شاهنامه. تهران: به‏نگار.
  8. بلعمی، ابوعلی محمّد. (1353). تاریخ بلعمی. تصحیح محمّدتقی بهار. به‌کوشش محمّد پـروین گنابادی. تهران: زوار.
  9. بناکتی، فخرالدین ابوسلیمان داود. (1348). تاریخ بناکتی. تصحیح جعفر شعار، تهران: انجمن آثار ملی.
  10. بیضاوی، قاضی ناصرالدین. (1381). نظام التواریخ. تصحیح میرهاشم محدث. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  11. پورداود، ابراهیم. (1377). یشت‏ها. تهران: اساطیر.
  12. ثعالبی‌مرغنی، حسین بن محمّد. (1372). شاهنامه کهن، پارسی تاریخ غررالسیر. ترجمه سیدمحمّد روحانی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
  13. خیرآبادی، اسماعیل؛ سپهری، سپیده؛ هاشمی، ماندانا. (1400). «نقش وراثت در تعیین جانشینان پادشاهان در شاهنامه». ادب حماسی. سال 17. شمارة 2. صص: 146-125.
  14. دانشور، سیمین. (1397).  سووشون. چاپ بیست و سوم. تهران: خوارزمی.
  15. دینوری، ابوحنیفه احمدبن داود. (1395). اخبار الطّوال. ترجمة محمود مهدوی دامغانی. چاپ دهم. تهران: نی.
  16. رحیمی، مصطفی. (1371). سیاوش بر آتش. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  17. رستگار، نصرت‌الله. (1384). «مشروعیت از دیدگاه فردوسی (کسب قدرت شاهان ایران باستان به روایت شاهنامه)». آینه میراث. سال 3. شمارة 2. صص: 40-9.
  18. زجاجی. (1383). همایون‌نامه، نیمة دوم تاریخ منظوم حکیم زجاجی. تصحیح علی پیرنیا. تهران. فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  19. سعادت، مصطفی. (1398). «شیوه‏ های انتقال قدرت در اوسنه ‏های عامیانه ایرانی». مطالعات ایرانی. سال 18. شمارة 35. صص: 175-149.
  20. سعادت، مصطفی. (1399 الف). «زمان زیست زرتشت». پژوهش‏نامه فرهنگ و زبان‏های باستانی. سال 2. شمارة 2. صص: 103-91.
  21. سعادت، مصطفی. (1399ب). «ابهام در چگونگی انتقال قدرت از گشتاسب به بهمن». قند پارسی. سال 2. شمارة 6. صص: 76-63.
  22. طبری، محمّدبن جریر. (1375). تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ طبری). ترجمه ابوالقاسم پاینده. چاپ پنجم. تهران: اساطیر.
  23. فردوسی، ابوالقاسم. (1398). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‏مطلق. چاپ چهارم. تهران: سخن.
  24. فرنبغ دادگی. (1390). بندهش. تصحیح و ترجمه مهرداد بهار. چاپ چهارم. تهران: توس.
  25. قزوینی، یحیی بن عبداللطیف. (1386). لب التواریخ. تصحیح میرهاشم محدث. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  26. کاتوزیان، همایون. (1392). ایرانیان (دوران باستان تا دور‏ه‏ی معاصر). ترجمه حسین شهیدی. چاپ دوم. تهران: مرکز.
  27. کریستن‏سن، آرتور. (1393). کیانیان. ترجمه ذبیح‌الله صفا. چاپ پنجم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  28. گات‏ها یا سرودهای آسمانی زرتشت. (1360). ترجمة موبد فیروز آذرگشسب. [بی‌نا]: [بی‌جا].
  29. گردیزی،‌ عبدالحی‌بن‌ضحاک. (1384). زین‏الاخبار. تصحیح رحیم رضازاده‌ملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  30. الماس‌خان کندوله‏ای. (1396). سوگ سیاوش. تصحیح و ترجمه سیدفضل‌اله دکه‏ای و سیدآرمان دکه‏ ای. تهران: فرهنگستان هنر.
  31. مجمل التواریخ و القصص. (1389). تصحیح محمّدتقی بهار. تهران: اساطیر.
  32. مستوفی، حمدالله. (1381). تاریخ گزیده. تصحیح عبدالحسین نوائی. چاپ چهارم. تهران: امیرکبیر.
  33. مسعودی، علی‌بن‌الحسین. (1382). مروج الذهب. ترجمه ابوالقاسم پاینده. چاپ هفتم. تهران: علمی و فرهنگی.
  34. مسکویه، احمدبن‌محمّد. (1389). تجارب الامم. ترجمه ابوالقاسم امامی. چاپ دوم. تهران: سروش.
  35. میرخواند، محمّد. (1375). روضه الصفا. تصحیح عباس زریاب. چاپ دوم. تهران: علمی.
  36. نایگلی، محمّدشریف. (1397). طومار جامع نقالی شاهنامه. تصحیح فرزاد قائمی. چاپ دوم. مشهد: به نشر.
  37. نرشخی، ابوبکرمحمّدبن جعفر. (1363). تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر احمد بن محمّد قباوی. تلخیص محمّد بن زفر بن عمر. تصحیح محمّدتقی مدرس رضوی. چاپ دوم. تهران: توس.
  38. همایی، جلال‌الدین. (1363). شعوبیه. اصفهان: کتابفروشی صدر.
  39. یاحقی، محمّدجعفر؛ ماه‏وان، فاطمه. (1398). رستم نامه نقالان. تهران: سخن. 
ادبیات پهلوانی
دوره 3، شماره 5 - شماره پیاپی 5
پاییز و زمستان
اسفند 1404
صفحه 89-111