در پژوهش‌های مربوط به شاهنامه فردوسی و هزارویک‌شب، کنش‌های گردآفرید و شهرزاد غالباً از منظر دلاوری، روایت‌گری یا مکر و زیرکی زنانه تحلیل شده‌اند و سازوکار مشترک عاملیت آن‌ها کمتر به‌صورت تطبیقی بررسی شده است؛ ازاین‌رو، سازوکار مشترکی که رفتار این دو شخصیت را شکل می‌دهد، کمتر موردتوجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر می‌کوشد تا باتکیه‌بر مفهوم «متیس» یا خردِ موقعیت‌مند، شیوه کنش این دو شخصیت را بررسی کند و نسبت آن را با خرد پهلوانی نشان دهد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی، بر پایه آرای یونگ در باب کهن‌الگوها و مفهوم متیس در اندیشه دتی‌ین و ورنانت، داستان گردآفرید در نبرد دژ سپید از شاهنامه فردوسی و روایت آغازین هزارویک‌شب را تحلیل کرده است. بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که گردآفرید و شهرزاد، با وجود حضور در دو ژانر متفاوت، از منطق کنشی مشترکی پیروی می‌کنند؛ منطقی که بر تغییر ادراک حریف، مدیریت زمان و بهره‌گیری از راهبردهای غیرمستقیم استوار است. گردآفرید با استتار، تدبیر پهلوانی و فریب راهبردی، موازنه قدرت را در میدان نبرد بر هم می‌زند و شهرزاد نیز با روایت، تعلیق و تنظیم زمان قصه‌گویی، چرخه خشونت را به تعویق می‌اندازد. از این منظر، تفاوت این دو شخصیت نه در اصل کنش، بلکه در شیوه ظهور متیس در دو ساختار روایی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ژانر ادبی، نحوه بروز این خرد را دگرگون می‌کند، اما منطق بنیادین آن ثابت می‌ماند. براین‌اساس، متیس به منزله صورتِ عملیِ خرد پهلوانی، چارچوبی تحلیلی برای تبیین عاملیت زنانه در ادبیات کلاسیک فارسی فراهم می‌آورد.