ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

نقد ساختاری روایت در داستان کاوۀ آهنگر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حکیم سبزواری (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حکیم سبزواری.
چکیده
انسان ماقبل تاریخ، با روایت اسطوره‌ها تفکر خود را بازمی‌نمود. در میان ملل مختلف و به‌خصوص ملت‌های دارای تمدن، اساطیر زیادی وجود دارد. ایران نیز دارای اساطیر و روایت‌های حماسی از دوران باستان خود است. هرکدام از این روایت‌ها بخشی از تفکرات ملی را بازمی‌نمایانند. یک نمونه از این روایت‌ها، داستان «فریدون و ضحاک» است که بخشی طولانی از این اساطیر را فرامی‌گیرد. یک بخش از این روایت کلان، حضور کاوه و قیام او علیه ضحاک، موضوع این مقاله است. این بخشِ به‌ظاهر کوتاه، در ادبیات حماسی ایران ارزشی بسیار زیاد پیدا کرده ‌است. این روایت، استدلالی را در مورد «درفش کاویان»؛ یعنی پرچم ملی ایرانیان طرح می‌نماید. در این مقاله ساختار روایت این داستان، بر اساس روش روایت‌شناسی، مورد تحلیل قرار گرفته است. این روایت‌شناسی بر اساس توصیف روایت‌شناسانی چون تودوروف از ساختمان و عصارۀ داستان انجام‌ گرفته‌است. با توجه به این ساختار، نکاتی دربارۀ دلایل اهمیت این روایت و نحوۀ شکل‌گیری آن در عمق تاریخ مطرح و ارزش‌های این روایت، از این دیدگاه طرح می‌شود. نتیجۀ این بررسی این است که روایت کاوه و قیام او، یک روایت منحصربه‌فرد و آفریدۀ ذهن طبقۀ عام مردم و ظلم‌دیدگان تاریخ است و آرزوی آن‌ها را در قالب یک اسطوره، از اعماق تاریخ بیان می‌کند.
کلیدواژه‌ها

  1. - ابن‌اثیر، علی‌بن محمد. (1371)، تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران (وقایع قبل و بعد از اسلام)، جلد اول، ترجمۀ عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران: مؤسسه مطبوعات علمی.
  2. - اربابی، بهداد. (1374)، کاوه و ضحاک (استبداد ضحاک و قیام کاوه)، شیراز: بهداد.
  3. - اسکولز، رابرت. (1383)، درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمۀ فرزانه طاهری، چاپ دوم، تهران: آگاه.
  4. - اسلامی‌ندوشن، محمد. (1342)، «تأمل در شاهنامه (داستان ضحاک ماردوش)»، مجلۀ کاوه (مونیخ)، شمارۀ 1، صص 19 -7.
  5. - اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌بن علی. (1367)، مرآه‌البلدان، جلد چهارم، تحقیق هاشم محدث و عبدالحسین نوایی، تهران: دانشگاه تهران.
  6. - افشاری، مهران و مهدی مداینی. (1377)، هفت لشکر (طومار جامع نقالان) از کیومرث تا بهمن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  7. - بلعمی، محمدبن محمد. (1378)، ترجمۀ تاریخ طبری، تصحیح محمد روشن، تهران: سروش.
  8. - بی‌نیاز، فتح‌الله. (1388)، درآمدی بر داستان‌نویسی و روایت‌شناسی با اشاره‌ای موجز به آسیب‌شناسی رمان و داستان کوتاه ایران، چاپ دوم، تهران: افراز.
  9. -  پارسا، سیداحمد. (1380)، «نگرشی بر حماسۀ گیلگمش»، مجلۀ چیستا، شمارۀ 180، صص 746 -743.
  10. - تولان، مایکل. (1386)، روایت‌شناسی درآمدی زبان‌شناختی- انتقادی، ترجمۀ سیده‌فاطمه علوی و فاطمه نعمتی، تهران: سمت.
  11. - حسینی، یداله. (1383)، «انسان و اسطوره»، مجلۀ کتاب ماه هنر، شمارۀ 75 و 76، صص 113 -104.
  12. - حقوقی، عسکر. (1353)، مذهب تشیّع و آرمان‌های ملی ایرانی، جلد اول، تهران: نقش‌جهان.
  13. - حمیدی، سیدجعفر. (1389)، «ماجرای کاوه و ضحاک در شاهنامۀ فردوسی»، مجلۀ فردوسی، دورۀ جدید، شمارۀ 84، صص 57 -48.
  14. - خواندمیر، غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین نزیر. (1380)، تاریخ حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، جلد اول، زیر نظر محمد دبیرسیاقی و جلال‌الدین همایی، تهران: خیام.
  15. - دریایی، تورج. (1376)، «سهم منابع هندواروپایی در شناخت شاهنامه: هویت کاوۀ آهنگر»، مجلۀ ایران‌شناسی، شمارۀ 2، صص 284 -179.
  16. - دوستخواه، جلیل. (1370)، «کاوۀ آهنگر به روایت نقالان»، مجلۀ ایران‌نامه، شمارۀ 37، صص 144 -122.
  17. - راوندی، مرتضی. (1354)، تاریخ اجتماعی ایران، جلد هشتم، تهران: نگاه.
  18. - ریمون‌-‌ کنان، شلومیت. (1387)، روایت داستانی: بوطیقای معاصر، ترجمۀ ابوالفضل حری، تهران: نیلوفر.
  19. - شرف‌الدین قزوینی، فضل‌اله. (1383)، المعجم فی آثار ملوک‌العجم، جلد اول، تحقیق احمد فتوحی‌نسب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  20. - شهمردان، رشید. (1354)، «درفش کاویانی- پرچم شاهنشاهی ایران باستان»، مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 56، صص 272 -251.
  21. - صفا، ذبیح‌اله. (1387)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ چهارم، تهران: فردوس.
  22. - طالع، هوشنگ. (1379)، «اسطورۀ جمشید، ضحاک و کاوه نمادی است از مردم‌سالاری و استبداد»، مجلۀ گزارش، شمارۀ 113، صص 107 -10.
  23. - طبسی، محسن و محمود طاووسی. (1385)، «نگاهی به داستان ضحاک ماردوش در شاهنامۀ فردوسی»، مجلۀ مطالعات ایرانی، شمارۀ 10، صص 174 -161.
  24. - غیاثی، محمدتقی. (1368)، درآمدی بر سبک‌شناسی ساختاری، تهران: شعلۀ اندیشه.
  25. - گردیزی، عبدالحی‌بن ضحاک. (1363)، زین‌الاخبار، جلد اول، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
  26. - گروه نویسندگان. (1382)، دایرة‌المعارف قرآن‌کریم، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، جلد دوم، قم: بوستان کتاب.
  27. - مسکویه، احمدبن محمد. (1369)، تجارب‌الامم، جلد اول، ترجمۀ علی منزوی و ابوالقاسم امامی، تهران: سروش.
  28. - موسوی، کاظم و اشرف خسروی. (1388)، «کاوه، آهنگری فرودست یا خدایی برآمده»، مجلۀ شعرپژوهی، شمارۀ 1، صص 160 -147.
  29. - Todorov, Tsvetan. (1978), The Poetics of Prose, Richard Howard, Jonathan Culler, New York, Cornell Univ Press.