1
استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، تهران، ایران
2
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
10.22034/heroic.2026.3.5.08
چکیده
شاهنامه فردوسی، بهعنوان یکی از برجستهترین متون اسطورهای و حماسی ایران، واجد لایههای عمیق روانشناختی است که امکان خوانش آن را در پرتو نظریههای نوین فراهم میکند. این پژوهش با تکیه بر روانشناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ، به بررسی شخصیت کیخسرو میپردازد و میکوشد فرایند شکلگیری کهنالگوی «خویشتن» و تحقق ساختار «ماندالا» را در سیر زندگی او تبیین کند. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل شواهد متنی شاهنامه است. یافتهها نشان میدهد که کیخسرو با گذر از مراحل مختلف آزمون، تشرف، رویارویی با ناخودآگاه و یکپارچهسازی اضداد روانی، به مرحلهای از تمامیت و تعادل درونی دست مییابد. کنارهگیری آگاهانه از پادشاهی و ناپدید شدن رازآمیز او، در این چارچوب، نه نشانه گریز، بلکه نماد تحقق خویشتن و پایان فرایند فردیتیابی تلقی میشود. این پژوهش با تحلیل یکپارچه کُل چرخه زندگی کیخسرو، نشان میدهد که روایت فردوسی ساختاری ماندالایی دارد که بازتاب ناخودآگاه جمعی و الگوی انسان آرمانی در فرهنگ ایرانی است.
اقبالی، ابراهیم. (1386). «تحلیل داستان سیاوش بر پایۀ نظریات یونگ». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. سال 6. شمارۀ 8. صص: 85-69.
بالار، مرتضی؛ فرضی، حمیدرضا و رستم امانی. (1397). «فرآیند فردیّتیابی همای در منظومۀ همای و همایون بر اساس نظریۀ تفرّد یونگ». ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. سال 14. شمارة 51. صص: 82- 49.
برونو، فرانک. (1373). فرهنگ توصیفی اصطلاحات روانشناسی. ترجمۀ مهشید پاشایی و فرزانه طاهری. تهران: طرح نو.
پالمر، مایکل. (1388). یونگ، فروید و دین. ترجمۀ محمود دهگانپور و غلامرضا محمودی. چاپ سوم. تهران: رشد.
ثعالبی، حسین بن محمّد. (1372). شاهنامۀ کهن، پارسیِ تاریخ غرر السیر. ترجمۀ سید محمّد روحانی. مشهد: دانشگاه فردوسی.
چراغچشم، سعیده. (1395). «بررسی دگردیسی اسطورۀ سیاوش و تبلور آن در کالبد کیخسرو بر پایۀ نقد کهن الگویی». کنفرانس بینالمللی شرقشناسی. دانشگاه دولتی ایروان ارمنستان.
رضایی، مهدی. (1384). آفرینش و مرگ در اساطیر. تهران: اساطیر.
ستاری، جلال. (1376). اسطوره در جهان امروز. چاپ دوم. تهران: مرکز.
سلمانینژاد مهرآبادی، صغری. (1393). «واکاوی برخی اشکال کهن الگوی ماندالا در ناخودآگاه قومی طاهره صفارزاده». پژوهشهای ادبی و بلاغی. سال 10. شمارة 7. صص: 57-38.
شاملو، اکبر؛ واشقانی فراهانی، ابراهیم. (1398). «تحلیل کهن الگوی هفت خوان رستم با تکیه بر نظریۀ روانشناسی یونگ». ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. سال 15. شمارة 55. صص: 193-167.
شایگانفر، حمیدرضا. (1391). نقد ادبی. چاپ پنجم. تهران: حروفیه.
شوالیه، ژان آلن گربران. (1381). فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضائلی. جلد 1 و 2. تهران: جیحون.
صابرینیکو، سیده زهرا؛ کزازی، میرجلال الدین. (1399). «تعبیر رؤیای سیاوش در شاهنامه از دیدگاه خواب گزاری سنّتی و روانشناسی یونگ». ادب حماسی. سال 16. شمارۀ 1. صص: 209-181.
عبداللهزاده، برزو؛ ریحانی، محمّد. (1396). «نقد کهن الگویی سفر قهرمان در داستان هفت خان اسفندیار بر اساس نظریۀ ژزف کمپل». ادب حماسی. سال 13. شمارة 1. صص: 88-71.
فردوسی، ابوالقاسم. (1994). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. جلد 2 و 4. کالیفرنیا: بنیاد میراث ایران.
واحددوست، مهوش. (1389). رویکردهای علمی به اسطوره شناسی. چاپ دوم. تهران: سروش.
ولیزاده پاشا، لیلا؛ نیکمنش، مهدی. (1398). «ناپدیدشدگان در عرصۀ ادبیات، رمزگشایی از راز ناپدید شدن برخی قهرمانان در پایان داستانها». ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. سال 15. شمارة 54. صص: 324-283.
