ادبیات پهلوانی

ادبیات پهلوانی

بررسی جایگاه و نقش ضمیر پیوسته «ش» در داستان سیاوش و تأثیر آن بر جنبه حماسی و پهلوانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران
10.22034/heroic.2026.3.5.07
چکیده
شاهنامه فراتر از یک اثر حماسی صرف، به عنوان مهم‌ترین سند هویت‌بخش فرهنگی و زبانی ایرانیان شناخته شده است. زبان فردوسی، الگویی برای استواری و پیراستگی در دوره‌های بعد بوده است. بی‌شک یکی از گام‌های مهم برای درک متن و زبان آن، توجه به روابط بین واژگان در زنجیرۀ هم نشینی جملات (روابط نحوی) است. اگر نقش واژگان به درستی تشخیص داده شود، ابهام‌های ناشی از روابط نحوی بین کلمات برطرف خواهد شد و جنبه حماسی آن نیز بیشتر نمایان خواهد گردید. ضمیرهای پیوسته یکی ازگونه‌های واژگان هستند که از انعطاف لازم برای چرخش در فضای هم نشینی جمله‌ها برخوردارند. از این روی در این جستار به شیوه کتابخانه‌ای و متن محور و با روش توصیفی- تحلیلی، کاربرد ضمیر پیوسته«ش» با تأکید بر پیوسته به فعل، در داستان سیاوش و تأثیر آن بر جنبه حماسی شاهنامه بررسی و تحلیل شده است. از بررسی موضوع دریافت شد که ضمیرهای به‌کارفته در داستان سیاوش حدود 288 مورد ‌است که بیشترین کاربرد این ضمیر در نقش مضاف‌الیهی و کمترین کاربرد آن در جایگاه ضمیر فاعلی است. البته باید گفت یکی از نقش‌هایی که کمتر بدان توجه شده، همین ضمیر پیوسته به فعل «ش»، در فعل سوم‌شخص مفرد، در نقش فاعلی است و برخی در اصل وجود آن یا نامیدنش به ضمیر فاعلی و یا ضمیر زاید تردید کرده‌اند؛ اما در این پژوهش مواردی آورده شد که در فاعلی بودن ضمیر تردیدی نیست و این ضمیر در جمله همراه با مفعول یا متمم آمده است و باید ضمیر فاعلی در نظر گرفته شود، بنا بر این، دیدگاه وجود نداشتن چنین ضمیری، نادرست است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. ابوالقاسمی، محسن. (1393). دستور تاریخی زبان فارسی. تهران: سمت.
  2. انوری، حسن؛ احمدی‌گیوی، حسن. (1386). دستور زبان فارسی. جلد 1. تهران: مؤسسه فرهنگی فاطمی.
  3. انوری، حسن؛ احمدی‌گیوی، حسن. (1387). دستور زبان فارسی. جلد 2. تهران: مؤسسه فرهنگی فاطمی.
  4. ایرانی، محمّد؛ ترکاشوند، مریم. (1396). «تحلیل نحوی هم‌نقش ضمیر با نگاه به ساختار فعل و نقش ضمایر متصل در جمله‌های انفعالی- احساسی». فنون ادبی. سال 9. شمارة 18. صص: 132-119.   
  5. آیدنلو، سجاد. (1393). «سه نکته از دستور تاریخی در شاهنامه و متون پهلوانی». ویژه‌نامة فرهنگستان (دستور). شمارة 10. صص: 64-47.
  6. بهار، محمّدتقی. (1388). سبک‌شناسی. جلد 1. تهران: زوّار.
  7. خالقی مطلق، جلال. (1386).  تصحیح شاهنامه. جلد 1. تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.  
  8. خالقی مطلق، جلال. (1389).  تصحیح شاهنامه. جلد 5. چاپ سوم. تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  9. خالقی مطلق، جلال. (1389). یادداشت‌‌های شاهنامه. جلد 9 . تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  10. خالقی مطلق، جلال. (1393). تصحیح شاهنامه. جلد 2. چاپ پنجم. تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  11. دهخدا، علی‌اکبر. (1377).  لغت نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  12. شریعت، محمّدجواد. (1370). دستور زبان فارسی. تهران: اساطیر.
  13. شعار، جعفر؛ انوری، حسن. (1370). رزم‌نامه رستم و اسفندیار. تهران: علمی.
  14. شفیعی، محمود. (1377). شاهنامه و دستور. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  15. شمیسا، سیروس. (1380). کلیات سبک‌شناسی. تهران: فردوسی.
  16. صفا، ذبیح الله. (1374). تاریخ ادبیات فارس. تهران: فردوس.
  17. طاهری مبارکه، غلام محمّد. (1379). رستم و سهراب. تهران: سمت.
  18. طباطبایی، علاءالدین. (۱۳۹۵). فرهنگ توصیفی دستور زبان فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.   
  19. فرشیدورد، خسرو. (1375).  گفتارهایی دربارة دستور زبان فارسی. تهران: امیرکبیر.
  20. فرشیدورد، خسرو. (1391). دستور مختصر تاریخی زبان فارسی. تهران: زوّار.
  21. فرشیدورد، خسرو. (1392). دستور مفصل امروز بر پایۀ زبان‌شناسی جدید. چاپ چهارم. تهران: سخن.
  22. فضیلت، محمود.(1381). ترنجی در باد. کرمانشاه: طاق بستان.
  23. قریب، عبدالعظیم و همکاران. (1363). دستور زبان فارسی تألیف پنج استاد. به کوشش امیراشرف الکتابی. تهران: اشرفی.
  24. محجوب، محمّدجعفر. (1345). سبک خراسانی در شعر فارسی. تهران: فردوس و جامی.
  25. مشکوةالدینی، مهدی. (1389). دستور زبان فارسی بر پایه نظریه گشتاری. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
  26. مهرآوران، محمود. (1400).  کتاب فعل فارسی امروز. قم: انتشارات دانشگاه قم.
  27. ناتل خانلری، پرویز. (1395). تاریخ زبان فارسی. سه جلد در یک مجلد. تهران: فرهنگ نشر نو.
  28. وحیدیان کامیار، تقی؛ عمرانی، غلامرضا. (1384). دستور زبان فارسی. جلد 1. تهران: سمت.
  29. یوسفی، حسینعلی. (1372). «تسامح در کاربرد اصطلاحات دستوری». رشد آموزش زبان و ادب پارسی. شمارة 32. صص: 35-32.