شخصیتهای زن در حماسه و اسطوره، همواره نقشی برجسته در بازنمایی هنجارهای فرهنگی ایفا کردهاند. گردآفرید (زن ایرانی) و سودابه (زن انیرانی)، دو شخصیت مهم در شاهنامه که هر کدام به نوبۀ خود بازتاب دهندۀ جنبههای متفاوت هویت و نقشهای اجتماعی زنان ایرانی و انیرانی هستند. براساس نظریۀ فروم، روی آوردن فرد به برقراری ارتباط با دیگران ودستیابی به هویت و یا فقدان آن در برقراری ارتباط با هویت ملی به درک درستی از هویت فردی تبدیل میشود. این جستار با روش تحلیلی-توصیفی به بررسی مقایسهای و انتقادی هویت زن ایرانی و انیرانی براساس متن شاهنامه (چاپ خالقی مطلق) بر مبنای دیدگاه اریک فروم پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که گردآفرید به عنوان زن جنگاور ایرانی، با دفاع از اطرافیان خود و سلحشوری در مقابل سهراب، وطن دوستی خود را ابراز میکند. وی با درایت و هوش بینظیر، هویت خویش را حفظ کرده و مسیر سرنوشت رزم را تغییر داده است. در مقابل، سودابه بهعنوان یکی از زنان دسیسهگر و اهریمنخو در بیشتر داستان هویت واقعیش را از دست میدهد و در عمل دچار فقدان هویت فردی همراه با سلطهجویی میگردد.
حجازی، بهجتالسادات. (1385). «از ملیگرایی فردوسی تا فراملیگرایی مولوی». کاوشنامه. سال 7. شمارة 12. صص: 32-9.
خالقی مطلق، جلال. (1394). زنان در شاهنامه. تهران: مروارید.
دالوند، لیلا. (1389). الهه پنهان: تصویر زن در شاهنامه فردوسی. خرم آباد: سینا.
رزمجو، حسین. (1381). قلمرو ادبیات حماسی ایران. جلد 2. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1388). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. چاپ دوم. جلد 2. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
زرینکوب، عبدالحسین و همکاران. (1369). فردوسی، زن و تراژدی. به کوشش ناصر حریری. بابل: کتابسرای بابل.
ستوده، هدایتالله. (1382). روانشناسی اجتماعی. چاپ هفتم. تهران: آوای نور.
سرامی، قدمعلی. (1388). از رنگ گل تا رنج خار. (شکلشناسی داستانهای شاهنامه). تهران: علمی و فرهنگی.
شعارینژاد، علیاکبر. (1375). فرهنگ علوم و فناوری. تهران: امیرکبیر.
الطایی، علی. (1382). بحران هویت قومی در ایران. تهران: شادگان.
عباسی، حجت؛ قبادی، حسینعلی. (1389). «مقایسۀ جایگاه زن در شاهنامه فردوسی با ایلیاد و اودیسه هومر». ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی. سال 6. شمارة 19. صص: 138-109.
فروم، اریک. (1366). گریز از آزادی. ترجمه عزتالله فولادوند. چاپ چهارم. تهران: مروارید.
فروم، اریک. (1388). داشتن یا بودن. ترجمه اکبر تبریزی. چاپ دهم. تهران: فیروزه.
قاسمی، محمّدعلی. (1383). «هویت در فضای پست مدرن (بررسی آرای چنتال موفی در باب هویت)». مطالعات راهبردی. سال 7. شمارة 2. صص: 274-255.
قاسمی، وحید؛ برندگی، بدری. (1390). «بررسی جامعهشناختی شخصیت قدرت طلب (مطالعه موردی: شهر اصفهان)». جامعهشناسی کاربردی. سال 21. شمارة 43. صص: 40-23.
قرایی، مریم؛ حمیدیان، سعید و فرهاد طهماسبی. (1402). «تحلیل گفتمان هویت زنان جنگاور در شاهنامه مبتنی بر نظریۀ فرکلاف (مطالعۀ موردی گردآفرید و گردیه)». سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). دورة 16. شمارة 86. صص: 49-66.
قربانی، قدرتالله. (1383). «هویت ملی از دیدگاه استاد مطهری». مطالعات ملی. سال 5. شمارة 2. صص: 86-63.
قشقایی، سعید؛ رضایی، محمّدهادی. (1388). «تحلیل روانکاوانۀ شخصیت گردآفرید». ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی. سال 5. شمارة 14. صص: 59-79.
کویاجی، جهانگیر. (1362). آیینها و افسانههای چین باستان. ترجمۀ جلیل دوستخواه. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
مجیدی، مریم. (1402). «مقایسۀ تطبیقی داستان سیاوش و رامایانا با توجه به بنمایههای مشترک». ادبیات پهلوانی. سال 1. شمارۀ 1. صص: 172-157.
نصر اصفهانی، محمّدرضا؛ میرمجربیان، لیلا. (1388). «دوبانوی عشق؛ مقایسۀ تحلیلی-انتقادی شخصیت و جایگاه هلن و منیژه در دو حماسۀ ایلیاد و شاهنامه». مطالعات ادبیات تطبیقی. سال 3. شمارة 12. صص: 162-139.
یوسفی، علی؛ هاشمی، سیدمحمّدرضا و زهرا بستان. (1391). «تحلیل گفتمان انتقادی هویت ایرانی در شاهنامه ایرانی (مورد مطالعه: داستان سیاوش)». جامعهشناسی تاریخی. دورة 4. شمارة 2. صص: 172-145.
یوسفی، غلامحسین. (1372). برگهایی در آغوش باد (مجموعه مقالات، پژوهشها و نقدها). تهران: علمی.
یوسفی، فریده. (1382). جایگاه سیاسی اجتماعی زنان در شاهنامه. ساری: شلفین.
قنبرعلی باغنی,زهرا , اوجاق علیزاده,شهین و پرنیان,موسی . (1404). واکاوی انتقادی هویت فردی و ملی زن ایرانی (گردآفرید) و انیرانی (سودابه) در شاهنامه بر پایۀ دیدگاه اریک فروم. ادبیات پهلوانی, 3(5), 181-197. doi: 10.22034/heroic.2026.3.5.09
MLA
قنبرعلی باغنی,زهرا , , اوجاق علیزاده,شهین , و پرنیان,موسی . "واکاوی انتقادی هویت فردی و ملی زن ایرانی (گردآفرید) و انیرانی (سودابه) در شاهنامه بر پایۀ دیدگاه اریک فروم", ادبیات پهلوانی, 3, 5, 1404, 181-197. doi: 10.22034/heroic.2026.3.5.09
HARVARD
قنبرعلی باغنی زهرا, اوجاق علیزاده شهین, پرنیان موسی. (1404). 'واکاوی انتقادی هویت فردی و ملی زن ایرانی (گردآفرید) و انیرانی (سودابه) در شاهنامه بر پایۀ دیدگاه اریک فروم', ادبیات پهلوانی, 3(5), pp. 181-197. doi: 10.22034/heroic.2026.3.5.09
CHICAGO
زهرا قنبرعلی باغنی, شهین اوجاق علیزاده و موسی پرنیان, "واکاوی انتقادی هویت فردی و ملی زن ایرانی (گردآفرید) و انیرانی (سودابه) در شاهنامه بر پایۀ دیدگاه اریک فروم," ادبیات پهلوانی, 3 5 (1404): 181-197, doi: 10.22034/heroic.2026.3.5.09
VANCOUVER
قنبرعلی باغنی زهرا, اوجاق علیزاده شهین, پرنیان موسی. واکاوی انتقادی هویت فردی و ملی زن ایرانی (گردآفرید) و انیرانی (سودابه) در شاهنامه بر پایۀ دیدگاه اریک فروم. ادبیات پهلوانی. 1404;3(5):181-197. doi: 10.22034/heroic.2026.3.5.09
